Verder gekeken, groter gedroomd

Hoe brede welvaart een thuis kreeg in het bestuur en beleid van provincie Zuid-Holland

Hoe leer je een hele organisatie werken met brede welvaart? In het coalitieakkoord 2023-2027 kiest de provincie Zuid-Holland bij de versterking van haar economie en samenleving voor het perspectief van brede welvaart. Maar hoe breng je zo’n perspectief daadwerkelijk in de praktijk, in een grote organisatie met veel teams, verschillende beleidsterreinen en werkwijzen?

Door: Jonna Kroeze

Het werken met brede welvaart begon in de provincie Zuid-Holland klein. Een team met een beperkt aantal medewerkers ging aan de slag met het beantwoorden van twee ogenschijnlijk eenvoudige vragen: wat verstaan wij als provincie onder brede welvaart en welke thema’s horen daar volgens ons bij? Deze vragen waren misschien wel belangrijker dan ze op het eerste gezicht leken. Door een gedeelde taal te creëren, opgesteld door de provincie zelf, is voor iedereen duidelijk wat er precies wordt bedoeld wanneer het gaat over brede welvaart. Het gesprek gaat niet meer over óf men een integrale blik gaat toepassen en wat daaronder wordt verstaan, maar over hoe men het gaat aanpakken. Het maakt de weg vrij om het integraal werken stevig te borgen in de organisatie.

Ook bestuurlijk heeft brede welvaart een plek in de provincie. Met het aanstellen van een coördinerend gedeputeerde brede welvaart, een bestuurder die er expliciet verantwoordelijk voor is, kreeg het onderwerp niet alleen een inhoudelijk en ambtelijk, maar ook een bestuurlijk thuis. De formele borging in het coalitieakkoord gaf bovendien legitimiteit. Het creëert ruimte om ermee aan de slag te gaan en er moet capaciteit zijn om dit ook waar te maken.

Toepasbaar in het dagelijkse werk

Het concept was helder, maar het toepassen in de praktijk bleek nog lastig. De provincie wilde de medewerkers niet alleen een integrale blik meegeven, maar ook concrete instrumenten en handvatten om deze blik in het dagelijkse werk te gebruiken. In aanloop naar het opstellen van de Agenda Brede Welvaart (2025), is de provincie bezig geweest met het uitvoeren van verschillende activiteiten. Zo stelde Het PON & Telos een bredewelvaartsfoto op, waarin zowel van de provincie in totaal, als van de onderliggende regio’s, gemeenten en buurten een ‘foto’ is gemaakt van de huidige stand van zaken op het gebied van brede welvaart. Daarnaast ontwikkelde de provincie een ‘bredewelvaarttoolbox’. In deze toolbox komen verschillende (kwalitatieve) werkvormen terug, waarmee medewerkers binnen de provincie aan de slag kunnen gaan.

In gesprekken die tussen de provincie en Het PON & Telos zijn gevoerd kwam een vraag van het team Erfgoed en cultuur naar voren. De wens was ontstaan om dit beleidsthema als pilot te gebruiken voor het, in verschillende sessies, toetsen van een nieuwe werkvorm. Aan de hand van het nieuwe provinciale beleidskader begeleidden we een traject van meerdere sessies, waarin deelnemers zelf aan de slag gingen met verschillende kwalitatieve methodieken die raken aan het integraal werken vanuit brede welvaart.

Foto's van de werksessies bij de provincie Zuid-Holland

Leren door te doen

Dit traject was ingestoken als een pilot, met steeds incheckmomenten om te kijken of de werksessies ook daadwerkelijk werkten, en ruimte om het plan van aanpak bij te stellen. Deze pilot gaf ons én de provincie een aantal concrete lessen om vanuit brede welvaart aan de slag te gaan.

Hoe leer je een organisatie anders te kijken naar de vraagstukken waar ze voor staat? Het antwoord: door ‘gewoon’ te gaan doen: samen, in kleine stappen, aan de hand van de dagelijkse praktijk. Dat bleek ook in de pilot. Het traject bloeide organisch op: met elke sessie werden de opbrengsten rijker. Minstens zo belangrijk was het belang dat de provincie zag in het experimenteren met het uitrollen van brede welvaart in de organisatie. De provincie erkent dat ze pas net begonnen is en dat niet iedereen meteen alles hoeft te weten. Dat is een belangrijke cultuuromslag, want integraal werken vanuit brede welvaart moet je ervaren en ondervinden. Alleen erover lezen of horen is niet genoeg.

Sweder Breet / Unsplash

Hoe leer je een organisatie anders te kijken naar de vraagstukken waar ze voor staat? Het antwoord: door ‘gewoon’ te gaan doen: samen, in kleine stappen, aan de hand van de dagelijkse praktijk.

Een fundering om op verder te bouwen

Hierbij helpt het dat de basis al ligt. In de Agenda Brede Welvaart staat vast wat de provincie onder brede welvaart verstaat, en dat ze ermee aan de slag gaat. Het gesprek hoeft dus niet meer te gaan over wat brede welvaart is of over de vraag of het wel moet, maar kan meteen over de inhoud gaan. Om dat te ondersteunen, heeft de provincie twee instrumenten ontwikkeld voor de ‘toolbox’. Samen met andere provincies een serious game, en een eigen versie van de bredewelvaartscan. Voor beide geldt: hoe concreter het vraagstuk, hoe beter. Zo wordt de scan geen theoretische oefening, maar is het meteen 'echt'. Dat is niet altijd gemakkelijk. Deelnemers zijn soms bang dat ze ineens met alles rekening moeten houden, terwijl het makkelijker is om je op één thema te richten, het liefst je 'eigen' thema. Maar juist zo leer je met dat ongemak omgaan. Bovendien hoef je niet met alles rekening te houden, en dat kan ook niet.

Over de bredewelvaartscan

In de bredewelvaartscan gaan beleidsmedewerkers, bij voorkeur aangevuld met externe experts, in een werksessie van tweeënhalf uur samen aan de slag. Ze bekijken een concreet vraagstuk, zoals de mogelijke komst van een datacenter, door de lens van de verschillende thema’s van brede welvaart. Wat betekent de maatregel voor bijvoorbeeld de gezondheid, de materiële welvaart en de sociale samenhang? Wat zijn de positieve en negatieve effecten? Heeft de maatregel ook gevolgen op de langere termijn, of voor andere gebieden in de omgeving? Waar zit de spanning tussen hier en elders, en tussen nu en later? Welke betrokkenen worden gehoord, en welke niet? Wie dragen de lasten en wie profiteren van de lusten van de maatregel?

Geen vinkje maar gezamenlijk proces

De meerwaarde van deze integrale blik wordt achteraf goed zichtbaar. Ja, het kost tijd aan de voorkant, maar het levert verderop in het traject veel op. Door verschillende perspectieven bij elkaar te brengen, ontstaat een completer beeld van wat een maatregel betekent: voor wie, waar en op welke termijn. Dat completere beeld kan terechtkomen in het advies aan een gedeputeerde, die zo een beter onderbouwde afweging kan maken. Een mooie bijvangst is dat deelnemers collega's spreken die ze anders pas veel later, of helemaal niet, bij hun traject zouden betrekken.

Brede welvaart is in Zuid-Holland geen losstaand doel met een eigen agenda, maar iets waar alle beleidsdomeinen samen naartoe werken. Daarom heeft het team Brede Welvaart een ondersteunende en faciliterende rol. Het team brengt de methode in en begeleidt de sessie. Het beleidsteam dat aan het vraagstuk werkt, blijft eigenaar van het proces en van de uitkomsten. Ze bereiden zelf het vraagstuk voor en sturen de uitnodigingen. Deelnemers hebben daardoor niet het gevoel dat ze bijdragen aan 'andermans agenda', maar dat ze hun eigen vraagstuk breder leren bekijken. Dat onderscheid bepaalt in grote mate of iets aanslaat. Wordt kijken vanuit brede welvaart ervaren als een extra verplichting in je al volle werkagenda, dan roept dat weerstand op. Wordt het ervaren als hulpmiddel bij je eigen vraagstuk, dan ontstaat meer eigenaarschap.

Ook timing is belangrijk. Vooraf voert het team intakegesprekken met de aanvragers van een bredewelvaartscan om te bepalen of dit het juiste moment is om het vraagstuk zo te bekijken. Een nieuwe manier van kijken mag een lopend proces niet doorkruisen.

Een vast thuis voor brede welvaart

Brede welvaart heeft inmiddels een vaste plek gekregen in de provincie Zuid-Holland. Het wordt stap voor stap verankerd in het Omgevingsbeleid en krijgt vanaf de begroting van 2027 een plek in de planning- en controlcyclus. Zo fungeert brede welvaart als een centraal kompas voor ruimtelijke keuzes. Het komt terug in beleid en uitvoering, met een klein opgaveteam en een schil van collega's die aanhaakt. Door niet alles in één keer anders te doen, maar sessie voor sessie en stap voor stap te werken, leert de organisatie structureel breder te kijken.

En er wordt al verder gekeken en groter gedroomd. Denk aan afwegingskaders om keuzes breder te kunnen prioriteren, het beter betrekken van het perspectief van toekomstige generaties, en het standaard uitvoeren van een bredewelvaartscan bij trajecten waar veel geld mee gemoeid is of die aan veel verschillende terreinen raken. Brede welvaart heeft in Zuid-Holland voorzichtig wortel geschoten. Met elke sessie, elke scan en elk gesprek tussen collega's groeien die wortels een stukje dieper de organisatie in.

Gloeilampjes hangen in een winkel met uitzicht op een Haagse straat.

Mario Scheibl / Unsplash

Jonna Kroeze MSc is adviseur-onderzoeker. Ze duikt graag diep in de onderzoeksmaterie om kennis over brede welvaart te verzamelen. Ze werkt onder andere mee aan verschillende projecten rondom het meten en monitoren van brede welvaart - onder andere voor provincies, gemeenten en publieke banken.

Cookiebeleid