(Samen)werken aan cultuurbeoefening

Het onderzoek kwam voort uit een vraag in de Provinciale Staten van Utrecht. Cultuur en cultuurbeoefening dragen bij aan de fysieke en mentale gezondheid van inwoners en daarmee aan belangrijke provinciale doelstellingen. Hoe staat het met de beschikbaarheid van actieve cultuurbeoefening in de kleine kernen van de provincie? En op welke manier kan de provincie hierbij, met hun beleid en ondersteuningsaanbod, een rol spelen?

Deze vragen draaien in essentie om samenwerking, want samenwerking is onontbeerlijk om een toegankelijk en divers aanbod te realiseren op lokaal niveau. Binnen het cultuurbeleid is namelijk niet de provincie, maar de gemeente primair verantwoordelijk voor het ondersteunen en faciliteren van lokale mogelijkheden voor cultuurbeoefening. Hieronder valt ook het aanstellen van een ‘culturele verbinder’, een professional die in een gemeente connecties legt tussen aanbieders van cultuurbeoefening, inwoners, de gemeente en eventuele andere organisaties.

De vraag van de provincie Utrecht is juist daarom interessant: hoe kán de provincie haar doelstellingen op het gebied van gelijke kansen voor cultuurbeoefening behalen, wanneer zij in beperkte mate concrete acties op lokaal niveau kan ondernemen? En daarmee gepaard: wat zijn de behoeften van lokale betrokkenen rondom de ondersteuning die de provincie hen kan bieden?

Vitaal cultuurbeoefeningsaanbod, zorgen over zichtbaarheid

In het onderzoek zijn 463 aanbieders van cultuurbeoefening geïnventariseerd, welke verspreid zijn over bijna alle 88 Utrechtse kleine kernen. Uit de verschillende methoden bleek dat in vrijwel alle kernen sprake is van een actief cultuurbeoefeningsaanbod, dat sterk leunt op vrijwilligers en kleine organisaties. Het beeld dat het culturele aanbod in de kleine kernen krimpt, werd ook niet bevestigd door onze inwonersenquête. Daarin gaven inwoners aan dat het aanbod in de afgelopen jaren op peil is gebleven, zowel in de hoeveelheid als in de diversiteit aan aangeboden culturele disciplines. Aanbieders van cultuurbeoefening signaleren wel dat de zichtbaarheid en continuïteit van hun aanbod onder druk staan, vooral door beperkte en/of versnipperde communicatie, beperkte financiering en het ontbreken of wegvallen van kartrekkers, zoals bestuursleden bij verenigingen of mensen die zich heel actief inzetten voor de leefbaarheid in de betreffende kern.

Structurele ondersteuning van provincie én gemeente nodig

Een andere rode draad door het traject was het begrijpen van de ondersteuningsbehoeften van betrokkenen bij cultuurbeoefening. En vervolgens: het omzetten van deze behoeften naar kansen voor de provincie om vanuit hun bovenlokale rol van meerwaarde te zijn. Hierbij zagen we dat de mate waarin gemeenten cultuurbeoefening structureel ondersteunen verschilt. Niet alle Utrechtse gemeenten hebben cultuurbeleid, een vaste beleidsadviseur of een culturele verbinder met voldoende capaciteit. Een belangrijke bevinding was dat het provinciale ondersteuningsaanbod beter kan landen naarmate de gemeentelijke ondersteuning, in termen van beleid en bemensing, beter op peil is. Zonder die belangrijke laag tussen het provinciale ondersteuningsaanbod en de lokale praktijk, komt de bovenlokaal ontwikkelde kennis niet bij de aanbieders terecht.

Aanbieders en gemeentelijke beleidsmakers gaven daarnaast aan dat de provincie door het scheppen van voorwaarden, zoals het stimuleren van bovenlokale samenwerking, structurele ondersteuning van netwerken en kennisdeling tussen culturele verbinders, kan bijdragen aan de toegankelijkheid van het aanbod voor cultuurbeoefening en daarmee aan de vitaliteit, leefbaarheid en sociale samenhang in kleine kernen.

Het resultaat: meer aandacht voor samenwerking tussen overheidslagen

Het onderzoek heeft concrete handvatten voor de Provincie Utrecht opgeleverd en een aantal acties zijn in gang gezet. Met name zien we dat ZIMIHC Connect, het provinciale ondersteuningsprogramma voor cultuurbeoefening op lokaal niveau, nu al behoeften die uit het onderzoek naar voren kwamen in haar aanbod verwerkt. Zo versterken zij hun aanbod aan kennisdeling voor culturele verbinders, aanbieders en organisatoren rondom concrete onderwerpen, zoals gezamenlijke zichtbaarheid van het cultuuraanbod. Daarnaast wordt in de plannen van de Cultuurregio Utrecht, een samenwerkingsverband tussen de provincie en de Utrechtse gemeenten, deze kennisdeling tussen overheidslagen een belangrijk thema. Ondertussen zijn er vanuit de Cultuurregio al meerdere themabijeenkomsten georganiseerd, die zich specifiek richtten op kennisdeling tussen beleidsadviseurs van gemeenten en de provincie.

Ook het breder onder de aandacht brengen van subsidieregelingen voor leefbaarheid en vitaliteit in kleine kernen, staat inmiddels volop op de agenda. Zulke regelingen richten zich vooral op het stimuleren van sociale cohesie, en kunnen via die weg bijvoorbeeld dorpshuizen (die een belangrijke rol spelen bij het huisvesten van cultuurbeoefenaars) en culturele initiatieven ondersteunen. Dit helpt aanbieders om ook in de toekomst een stevige(re) rol te pakken bij cultuurbeoefening in de lokale samenleving. ZIMIHC Connect brengt passende regelingen van de provincie en andere landelijke en regionale fondsen onder de aandacht, en biedt ondersteuning en begeleiding bij de aanvraag.

Samenwerking ontstaat tussen mensen

Binnen dit traject bewogen we heen en weer tussen de analyse van provinciale strategische agenda’s en groepsgesprekken met initiatiefnemers uit een kern die krap 1.400 huishoudens groot is. En hoe beleidsmatig of abstract uitdagingen soms lijken, ook in dit onderzoek bleek het menselijke perspectief hierin onmisbaar.

De keuze om in ieder onderdeel van het onderzoek zowel data als ervaringen op te halen, deze met elkaar te verbinden, en weer elders verder uit te diepen, was een belangrijke factor in het borgen van dit menselijke perspectief. Door deze aanpak werd ook duidelijker dat dat vraagstukken rondom het aanbod en de ondersteuning van lokale cultuurbeoefening vooral ook gaan over bredere uitdagingen rondom leefbaarheid en voorzieningen in kleine kernen. Dit soort uitdagingen zijn niet voorbehouden aan het domein van cultuur(-beleid), maar zullen ook herkenbaar zijn voor andere beleidsvelden.

En juist door écht lokaal in gesprek te gaan, wordt er direct al impact gerealiseerd: al is het maar door de deelnemers aan de groepsgesprekken in de drie kernen, die na afloop van het gesprek bomvol gezamenlijke ideeën spontaan hun contactgegevens uitwisselden. Zo werden de eerste stappen naar meer samenwerking en verbinding al gezet vóórdat het onderzoek afgerond was.