Van data naar doen
“We willen weten hoe onze gemeente ervoor staat: een strategische analyse die ons nieuwe bestuur inzicht geeft in de opgaven waar we voor staan.” Het is een vraag die we als kennisorganisatie geregeld krijgen, en die in de maanden voor de gemeenteraadsverkiezingen extra urgentie had. Want hoe geef je onderhandelende partijen op basis van brede-welvaartdata een stevig fundament om tot weloverwogen keuzes te komen voor de langere termijn?
Kijken naar de lange termijn
Wie impact wil maken op brede welvaart, heeft een aantal dingen nodig: inzicht in de kwaliteit van leven en hoe inwoners die ervaren, begrip van hoe opgaven en beleid het dagelijks levens van mensen raken, en een blik die verder reikt dan de volgende coalitie- of raadsperiode. Een stevige, op data gebaseerde verkenning helpt daarbij.
Een strategische ‘foto’ - een overzicht van de huidige situatie in data en is daarvoor een waardevol instrument. Onlangs maakten we die voor de gemeente Someren en de gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen. Geen rapport vol beleidsaanbevelingen, maar een op data gebaseerd overzicht van wat er speelt: de huidige stand van zaken in de gemeenten op belangrijke thema’s, zoals wonen, ontwikkeling van werkgelegenheid en voorzieningen, aangevuld met landelijke trends, zoals de landbouwtransitie en lokale opgaven. Een beeld van waar een gemeente nu staat en wat er op haar afkomt, bekeken langs de lijnen van brede welvaart.
Over brede welvaart
Brede welvaart gaat over de kwaliteit van leven van mensen en hun sociale en fysieke leefomgeving in het hier en nu, én de mate waarin deze ten koste gaat van die van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld.
Meer informatie, waaronder een videointroductie en handreiking, vind je op onze Brede welvaart-pagina.
Aansluiten op agenda's
Een strategische foto vraagt altijd om maatwerk: een one-size-fits-all aanpak volstaat niet en doet geen recht aan de unieke uitgangssituatie van iedere plek en vraag.
Soms vertrekken we vanuit een bestaande visie. In Someren bood de toekomstvisie Someren 2030 daarvoor het startpunt. Samen met ambtenaren uit alle beleidsdomeinen stelden we de structuur en afbakening van de verkenning vast. Dat gaf niet alleen richting, maar zorgde ook voor betrokkenheid bij de inhoud.
In het ABG-gebied lag het vertrekpunt anders. Daar wordt de foto juist gebruikt door nieuwe coalitie(s) om een toekomstige strategie vorm te geven. Een datagedreven overzicht, zonder bestaand beleid als leidraad. Een basis om op verder te bouwen. Om lokale nuances aan in de rapportage aan te brengen, hebben wij gericht gesproken met ambtenaren.
Trends en ontwikkelingen: data, prognoses en scenario’s
Een strategische foto valt of staat met de kwaliteit van de data en met de duiding ervan. Je kunt geen appels met peren vergelijken: het is allebei fruit, maar dat vertelt nog niets over hoe je ze het beste plukt en of je ze zomaar kunt eten. Soms is het relevanter om de situatie in een gemeente te vergelijken met het gemiddelde in de provincie of regio, soms is de vergelijking met een andere gemeente met vergelijkbare kenmerken of met het gemiddelde van heel Nederland meer op zijn plaats.
Ook het weergeven van trends biedt belangrijke inzichten, maar die kunnen alleen geplot worden als er tijdreeksen van data beschikbaar zijn. Prognoses worden vooral gemaakt over bevolkingsgegevens of economische verwachtingen. Deze vooruitblikken geven dan bijvoorbeeld richting aan de inschattingen van woningbouwopgaven en bijvoorbeeld verwachte zorgkosten. De verschillen per gemeente zijn groot. Waar Baarle-Nassau en Alphen-Chaam eerder met bevolkingsstagnatie en -krimp te maken hebben, wordt er in Gilze en Rijen en Someren juist groei voorzien. Dat zijn geen abstracte cijfers: ze hebben op de langere termijn invloed op de urgentie van bijvoorbeeld woningbouwopgaven.
Een andere manier om naar toekomstige ontwikkelingen te kijken, is door scenario’s uit te werken. De VNG heeft de toekomst voor Nederlandse gemeenten verkend langs verschillende scenario’s. Die hebben wij gebruikt om de voor Someren en ABG-gemeenten belangrijke trends in beeld te brengen, zoals groeiende druk op de beschikbare ruimte en de zorg. Mede op basis van deze trends kunnen de gemeenten hun strategische koers bepalen en meer specifieke scenario’s naar belangrijkste opgaven voor langere termijn.
De volgende stap
Om inzicht te bieden in de kwaliteit van leven baseerden we ons in dit geval op de twaalf thema’s van brede welvaart, en een aantal concrete opgaven en trends waarmee de gemeenten in de (nabije) toekomst te maken krijgen. De cijfers - én wat er achter die cijfers schuilgaat – vormden een startpunt om huidig beleid te herijken of een strategische koers uit te zetten.
Zowel Someren als de gemeenten in het ABG-gebied hebben het beeld dat uit de strategische foto naar voren komt opgenomen in het overdrachtsdocument voor de nieuwe colleges en gemeenteraden. In Someren zijn naar aanleiding van de foto zes themabijeenkomsten georganiseerd met de formerende partijen. In deze bijeenkomsten werden bijvoorbeeld onderwerpen als woningbouw, leefbaarheid en de druk op voorzieningen verder uitgediept en vertaald naar concrete keuzes.
In het ABG-gebied wordt de verkenning benut bij het vormgeven van de coalitieakkoorden. Daarin leggen de nieuwe besturen vast met welke lokale opgaven zij als eerste aan de slag willen. De keuzes voor de ABG-brede langetermijnstrategie moeten hier nog verder worden uitgewerkt.
De lens van brede welvaart
Wat deze aanpak onderscheidt, is het consistent toepassen van de lens van brede welvaart. Niet alleen naar economische groei of voorzieningenniveaus kijken, maar naar het hele palet: de kwaliteit van leven nu en later, hier en elders. Dat is de kern van ons werk. Tegelijkertijd weten we dat data pas betekenis krijgen in hun lokale context. Een opgave op papier is iets anders dan een opgave die een gemeente ook daadwerkelijk kan oppakken. Want om kennis en inzichten toepasbaar te maken in de praktijk, zijn naast data ook duiding en bestuurlijk realisme nodig.
Mirjam Smulders
Senior adviseur-onderzoeker
In Mirjams werk verbindt ze de kracht van logische verbanden met de (overheids)praktijk in de samenleving. Momenteel betekent dat bijvoorbeeld de impact van beleid of uitvoering daarvan op brede welvaart in kaart brengen.
