Drukte op het erf!
Het boerenbedrijf bruist. Naast voedselproductie, zetten steeds meer agrariërs de deuren open voor nieuwe verbindingen met natuur, zorg, recreatie, educatie en gemeenschap. Niet alleen grondstoffen en goederen, ook diensten en deugden dus. Multifunctionele landbouw beweegt daarmee van marge naar mainstream. Wat kunnen we leren van boeren die dagelijks de brug slaan tussen landbouw en leefomgeving? En welke kansen biedt de Omgevingswet om die ontwikkeling - letterlijk en figuurlijk - meer ruimte te geven?
Over
Katja Nagelkerke
Als socioloog is Katja altijd geïnteresseerd in wat mensen beweegt. Daarom houdt ze zich als adviseur-onderzoeker bij Het PON & Telos bezig met het inbrengen van mensperspectief in ruimtelijk-fysieke en bestuurlijke vraagstukken. Door praktijkkennis te combineren met wetenschappelijke inzichten werkt ze aan antwoorden en adviezen voor overheden en gemeenschappen.
Over
Joks Janssen
Joks werkt op het snijvlak van kennis, beleid en praktijk aan de grote ruimtelijke transities van onze tijd. Vanuit Het PON & Telos is hij actief in de Academische Werkplaats (Be)sturen op Brede Welvaart (Tilburg University). Daar zoekt hij naar manieren om economie, ecologie en samenleving met elkaar in balans te brengen.
Vandaag heeft meer dan een derde van de Nederlandse agrarische bedrijven andere activiteiten ontwikkeld naast de primaire landbouwtak.
Multifunctionele landbouw vraagt om ‘relationaliteit’: het vermogen om productieve verbindingen te organiseren tussen erf en leefomgeving, tussen landbouw, landschap en gemeenschap.
Het ontstaat meestal niet vanuit een abstract beleidsdoel, maar vanuit ondernemers die zoeken naar nieuwe perspectieven voor hun bedrijf én hun omgeving.
Multifunctionaliteit ontstaat vaak door specifieke aanleiding
De overstap naar multifunctioneel ondernemen is zelden vrijblijvend. Vaak ligt er een concrete aanleiding aan ten grondslag. Marktprijzen staan onder druk, uitbreiding van de primaire productie is (op die specifieke plek) niet meer mogelijk, regelgeving verandert of persoonlijke omstandigheden vragen om een andere koers. Juist daardoor gaan boeren nadenken over nieuwe manieren om hun bedrijf toekomstbestendig te maken. Multifunctionaliteit ontstaat vaak op het snijvlak van economische noodzaak en persoonlijke ambitie.
Persoonlijke drijfveren bepalen de richting
Welke vorm multifunctionaliteit krijgt, hangt sterk samen met de ondernemer zelf. Creativiteit, gastvrijheid, zorgzaamheid of ondernemerschap bepalen mede welke activiteiten ontstaan. Veel ondernemers kiezen nadrukkelijk voor functies die passen bij hun persoonlijke interesses en familiegeschiedenis. Opvallend is daarbij de grote rol van boerinnen op multifunctionele bedrijven (tekstbox 2). Juist zij blijken vaak initiatiefnemer van verbreding, bijvoorbeeld via zorgactiviteiten, streekproducten, recreatie of educatie.
De leefomgeving bepaalt wat kansrijk is
Niet iedere vorm van multifunctionele landbouw past overal. De (fysieke) omgeving speelt een belangrijke rol in wat mogelijk én wenselijk is. Recreatie en natuurbeheer floreren vaak nabij natuurgebieden, terwijl zorglandbouw, kinderopvang of boerderijwinkels juist goed aansluiten bij dorpsranden en stedelijke gebieden. Ook maatschappelijke acceptatie is cruciaal. Multifunctionele landbouw vraagt contact met bezoekers, klanten, buren en overheden. Succes hangt daarom niet alleen af van ondernemerschap, maar ook van de mate waarin functies aansluiten bij de behoeften van het gebied en zijn bewoners.
De agrarische identiteit blijft centraal
Vrijwel alle ondernemers benadrukken dat zij zich in de eerste plaats boer voelen. Multifunctionele landbouw betekent niet dat de landbouw of de verbinding met het agrarische verdwijnt, maar dat zij wordt verbreed. Het ritme van de seizoenen, het werken met dieren en het leven met het landschap blijven de basis van het bedrijf. Tegelijkertijd verandert de rol van de ondernemer wel degelijk. Multifunctionele boeren zijn vaak ook gastvrouw of -heer, zorgverlener, opleider, marketeer of gebiedspartner. Dat vraagt andere vaardigheden én meer contact met de samenleving.
Risicospreiding maakt bedrijven weerbaarder
Veel ondernemers noemen multifunctionaliteit ook als manier om risico’s te spreiden. Daarmee treden ze in de voetsporen van hun verre voorgangers. Die wisten al dat wanneer inkomsten uit één tak tegenvallen, andere activiteiten stabiliteit kunnen bieden. Daardoor ontstaat meer ruimte om te investeren in duurzaamheid, natuurbeheer of nieuwe verdienmodellen. Multifunctionele landbouw blijkt daarmee niet alleen maatschappelijk relevant, maar op bedrijfsniveau ook economisch robuust.
Niet alleen toetsen en begrenzen, maar vooraf meedenken over hoe multifunctionele landbouw ruimtelijk mogelijk gemaakt kan worden.
Multifunctionele landbouw is geen vervanging van bestaande, gangbare landbouw, maar een steeds belangrijker en aanvullend model binnen een gedifferentieerd landbouwsysteem.