Drukte op het erf!

Op steeds meer plekken in het landelijk gebied verschiet het boerenerf van kleur. Naast bedrijven die zich primair richten op voedselproductie, ontstaan zorgboerderijen, boerderijwinkels, recreatiebedrijven, educatieprojecten, ontmoetingsplekken en vormen van agrarisch natuur- en landschapsbeheer. De omschakeling naar een multifunctioneler bedrijf ontstaat niet alleen uit passie en idealen, maar ook omdat boeren zoeken naar nieuwe manieren om hun erf toekomstbestendig te maken in een omgeving en markt die snel verandert.

De maatschappelijke druk op het landelijk gebied groeit. In ons drukbevolkte land neemt de behoefte toe aan schoon water, biodiversiteit, klimaatadaptatie, recreatie en zorgvoorzieningen. Dat roept de vraag op hoe landbouw beter verbonden kan worden met zowel de leefomgeving als de leefwereld van mensen: het landschap waarin zij wonen en met de waarden, tradities en gemeenschappen die daaraan betekenis geven. Ondertussen is één van de grootste struikelblokken in de overstap naar multifunctionaliteit, de strakke wet- en regelgeving rondom het verbreden van het boerenbedrijf.

Daar komt de Omgevingswet in beeld. Want multifunctionele landbouw vraagt niet alleen andere vormen van ondernemerschap en nieuwe verdienmodellen, maar ook een andere manier van kijken naar de inrichting van het landelijk gebied - één waarin functiemenging, gebiedsgericht maatwerk en nieuwe verbindingen tussen landbouw, landschap en gemeenschap centraler komen te staan.

Wat is multifunctionele landbouw?

Hoewel de term multifunctionele landbouw, kortweg MFL, relatief nieuw is, is het idee erachter dat niet. Al eeuwen combineren boeren voedselproductie met andere functies op het bedrijf en in het landschap. Boerenbedrijven waren lange tijd gemengd van aard, met verschillende neventakken en aanvullende inkomstenbronnen. Agrarische bedrijvigheid werd bijvoorbeeld gecombineerd met huisnijverheid, recreatie of kleinschalige dienstverlening. Daar zat vaak ook een economische logica achter: spreiding van kansen en risico’s.

De hedendaagse multifunctionele landbouw bouwt voort op die traditie van verwevenheid tussen landbouw en leefwereld. Tegelijkertijd is zij ook een reactie op de ontwikkeling van de naoorlogse, sterk gespecialiseerde en productiegerichte landbouw. Waar landbouwontwikkeling lange tijd vooral gericht was op schaalvergroting, efficiëntie en productieverhoging, groeide vanaf de jaren tachtig en negentig de kritiek op de schaduwkanten van deze modernisering. Landbouwoverschotten, mestproblematiek, verlies aan landschappelijke kwaliteit en de toenemende druk op gezinsbedrijven maakten duidelijk dat het dominante landbouwmodel ook maatschappelijke en ecologische grenzen kende.

Ondertussen groeide de vraag naar andere maatschappelijke behoeften: schone lucht, voldoende water, droge voeten, verminderen van de zorgdruk, plekken om te recreëren. Tegen die achtergrond ontstond – in wetenschap, beleid en praktijk - hernieuwde belangstelling voor de bredere maatschappelijke functies van het boerenerf en voor nieuwe verbindingen tussen landbouw, landschap en samenleving (zie onderstaande definitie).

Wat lange tijd een nicheontwikkeling was, is inmiddels uitgegroeid tot een serieus en zichtbaar onderdeel van het Nederlandse landbouwsysteem. Vandaag heeft meer dan een derde van de Nederlandse agrarische bedrijven andere activiteiten ontwikkeld naast de primaire landbouwtak. Vooral agrarisch natuurbeheer komt veel voor, maar ook zorglandbouw, recreatie, boerderijeducatie en streekverkoop groeien.

Investeren in relaties

Multifunctionele landbouw ontpopt zich tot een niet te negeren (f)actor. Eén die inspeelt op de behoefte aan een meer gedifferentieerd landelijk gebied, waarin naast gangbare landbouw – primair gericht op voedselproductie - ook ruimte bestaat voor bedrijfsmodellen die sterk(er) verbonden zijn met natuur, landschap, recreatie, zorg en leefomgeving. Achter multifunctionele landbouw gaat een vernieuwend perspectief op landbouwontwikkeling schuil, waarbij relaties met de omgeving centraal staan.

Waar monofunctionele landbouw sterk is georganiseerd rond rationaliteit en efficiëntie, vraagt multifunctionele landbouw nadrukkelijk ook om ‘relationaliteit’: het vermogen om productieve verbindingen te organiseren tussen erf en leefomgeving, tussen landbouw, landschap en gemeenschap (zie schema hieronder). Multifunctionele bedrijven verbinden de agrarische praktijk van voedsel aan die van natuur en samenleving. Daaraan kleeft soms de romantiek van kneuterigheid en kleinschaligheid. Maar dat is onterecht: alleen al in dit magazine komen uitermate professioneel opererende bedrijven aan bod met meer dan 50 medewerkers. Toekomstbestendig ondernemen kan immers alleen als er een rendabele boterham te verdienen valt, wat in sommige gevallen ook grootschaliger werken betekent.

Groeiende behoefte aan multifunctionaliteit

Dat de belangstelling voor multifunctionele landbouw in Nederland groeit, is niet toevallig. Het landelijk gebied staat onder hoge druk. Naast voedselproductie is ruimte nodig voor natuurherstel, waterberging, klimaatadaptatie, energie, wonen en recreatie. De wachtlijsten voor zorg, kinderopvang en woonplekken lopen op. Tegelijkertijd neemt ook de druk op de landbouwsector zelf toe, onder meer door strengere milieuregels, hoge grondprijzen en onzekerheid over toekomstige verdienmodellen.

In de zoektocht naar een nieuw evenwicht tussen landbouw en leefomgeving wordt multifunctionele landbouw steeds vaker gezien als een relevant ‘transitiepad’. Overheden, adviesorganen als de SER en Raad voor de Leefomgeving en infrastructuur, banken en maatschappelijke organisaties wijzen erop dat landbouwbedrijven in de toekomst waarschijnlijk sterker verbonden (moeten) zijn met maatschappelijke functies en gebiedsopgaven. Multifunctionele bedrijven kunnen in veel gebieden onderdeel zijn van de maatschappelijke oplossing, terwijl ze tegelijkertijd boeren een nieuw economisch perspectief bieden.

Multifunctionele landbouw maakt de bredere maatschappelijke waarde van de landbouw als leverancier van een veelheid van relevante (publieke en private) ‘diensten’ concreet zichtbaar. Daarop inspelen is niet alleen een beleidsmatige wens; ook in de praktijk verandert er veel. De cijfers laten een duidelijke toename zien in zowel het aantal multifunctionele bedrijven als de professionalisering van de sector. Hoewel de omzet van nevenactiviteiten op de totale omzet van de sector nog beperkt is, is wel opvallend dat dit deel sneller groeit dan die uit reguliere landbouwactiviteiten. Vooral zorglandbouw, recreatie en boerderijeducatie ontwikkelen zich (economisch) sterk.

De multifunctionele boer(in)

Voor dit magazine spraken we twaalf multifunctionele ondernemers uit heel Nederland. Hun verhalen laten zien dat er niet één soort multifunctionele boer(in) is. Multifunctionele landbouw is – per definitie - niet in één model te vangen. Diversiteit is de norm. Van natuurinclusieve wijnbouw tot zorglandbouw, van boerengolf tot theetuin: geen erf is hetzelfde. Toch zijn er in de weg die multifunctionele bedrijven en ondernemers hebben afgelegd ook duidelijke overeenkomsten zichtbaar:

Waar multifunctionaliteit vastloopt

Steeds meer ondernemers bewegen naar multifunctionaliteit en ontwikkelen daarvoor plannen. Ondanks het groeiende enthousiasme, lopen (beginnende en ervaren) multifunctionele ondernemers in de praktijk echter vaak tegen dezelfde problemen aan. Het grootste knelpunt voor de realisatie van plannen is niet het gebrek aan ideeën of ondernemerschap, maar de manier waarop regels, omgevingsbeleid en ruimtelijke ordening zijn georganiseerd.

Veel regelgeving rond de inrichting van het landelijk gebied is nog gebaseerd op een klassieke scheiding of zonering van functies: landbouw hier, recreatie dáár, zorg elders. En als het over de landbouw gaat, staat de agrarische functie, gericht op (enkel) voedselproductie, vaak nog voorop. Multifunctionele bedrijven passen daardoor regelmatig niet binnen bestaande planologische bestemmingen of lopen vast in ingewikkelde vergunningstrajecten. Dat geldt ook wanneer bestaande multifunctionele bedrijven succes boeken, en de (vergunde) nevenactiviteit sneller groeit dan de agrarische hoofdtak.

Ondernemers lopen in de praktijk vaak aan tegen:

• ingewikkelde vergunningprocedures;
• beperkingen op nevenactiviteiten;
• onduidelijkheid over regelgeving;
• verschillen tussen gemeenten;
• langdurige procedures;
• beperkte ruimte voor maatwerk.

Zo wordt het ‘oogsten’ van de maatschappelijke meerwaarde en potentie van multifunctionele landbouw belemmerd. Deze vorm van landbouw beweegt zich immers per definitie tussen bestaande functies en categorieën. Het succes van multifunctionele bedrijven hangt vaak af van integraal denken (en doen) door gemeenten, terwijl regelgeving nog sterk sectoraal is georganiseerd. Achter die regels schuilt een handelingsverlegenheid om buiten de (verouderde) kaders te treden.

De Omgevingswet als kans

De komst van de Omgevingswet biedt echter mogelijkheden om multifunctionele landbouw de komende jaren — letterlijk én figuurlijk — meer ruimte te geven in het landelijk gebied en de beweging te maken van slechts één naar meerdere landbouwrecepten. De wet vertrekt vanuit een andere benadering van de leefomgeving. Niet afzonderlijke sectoren staan centraal, maar de samenhang tussen waarden, functies en belangen in een gebied. Dat biedt kansen voor functiemenging en gebiedsgerichte combinaties van landbouw, natuur, recreatie, zorg en ontmoeting.

De Omgevingswet geeft gemeenten en provincies meer ruimte om:

• integraal naar gebieden te kijken;
• maatwerk toe te passen;
• functies te combineren;
• doelen aan initiatieven te koppelen;
• lokaal initiatief mogelijk te maken.

Het werken in de geest van de Omgevingswet vraagt ook om sociale innovatie van overheden. Niet alleen toetsen en begrenzen, maar vooraf meedenken over hoe multifunctionele landbouw ruimtelijk mogelijk gemaakt kan worden. In de praktijk is dat nog niet vanzelfsprekend. Veel gemeenten zoeken nog naar manieren om multifunctionele landbouw goed te verankeren in omgevingsvisies en -plannen.

Daar ligt een belangrijke opgave voor de komende jaren. Veel bestaande bestemmingsplannen voor het buitengebied zijn nog gebaseerd op een relatief eenzijdige invulling van de agrarische functie, met weinig ruimte voor bedrijfsgebonden nevenactiviteiten of combinaties van functies op het erf. De overgang naar nieuwe omgevingsplannen biedt gemeenten de kans om multifunctionele landbouw nadrukkelijker te verankeren in het ruimtelijk beleid. De experts in dit magazine leggen uit hoe dat er in de praktijk uit kan zien.

Drie bewegingen zijn cruciaal

Waar de relatie tussen landbouw, landschap en gemeenschap opbloeit, floreren multifunctionele bedrijven. Ze creëren nieuwe banen in het buitengebied, versterken de biodiversiteit, verbreden de voedselvoorziening en dragen bij aan zorg, recreatie en leefbaarheid. Maar die verbinding ontstaat niet vanzelf. Ze vraagt ruimte en flexibiliteit van ondernemers, overheden en samenleving. Om multifunctionele landbouw de komende periode verder te brengen, zijn drie bewegingen cruciaal:

1. Geef multifunctionele landbouw planologisch meer ruimte

Een van de grootste knelpunten voor multifunctionele ondernemers is de manier waarop regelgeving en ruimtelijke ordening nog vaak zijn gebaseerd op een klassieke scheiding van functies en – in het spoor daarvan - een enkelvoudige kijk op landbouw en landelijk gebied. Terwijl de Omgevingswet juist ruimte biedt om breder naar het boerenerf te kijken, ontbreekt het gemeenten in de praktijk vaak nog aan kennis, ervaring en capaciteit om die mogelijkheden goed te benutten.

Ruimte creëren voor multifunctionele ondernemers vraagt om het benutten van flexibiliteit in omgevingsplannen, duidelijkere kaders voor vergunningverlening en maatwerk. Niet iedere (neven)activiteit is overal in het landelijk gebied passend, maar multifunctionele landbouw vraagt wel om een ruimtelijk beleid dat beter aansluit bij de veranderende werkelijkheid. En dus bij de meervoudigheid van landbouw en landelijk gebied in Nederland, voorbij voedselproductie alleen.

3. Bouw aan een regionaal verhaal

Multifunctionele landbouw is geen wondermiddel of duizenddingendoekje voor een duurzaam platteland. Het werkt vooral dáár waar een goede verbinding ontstaat tussen bedrijf, landschap, markt en gemeenschap. De verhalen in dit magazine laten zien dat multifunctionele ondernemers vaak bouwen aan nieuwe relaties met hun omgeving — via streekproducten, recreatie, educatie, natuurbeheer of zorg.

Tegelijkertijd vraagt die ontwikkeling ook tijd, investeringen en maatschappelijk draagvlak. Soms blijkt een initiatief onvoldoende aan te sluiten bij de omgeving of ontbreekt de markt. Waar multifunctionele landbouw wel tot bloei komt, ontstaan nieuwe verhalen over het platteland: verhalen van verbondenheid, ondernemerschap en zorg voor landschap en leefomgeving.

Juist daarin schuilt ook een belangrijke - culturele - kracht voor regionale ontwikkeling. Regio’s met aantrekkingskracht op bewoners, bezoekers en toeristen beschikken vaak over een sterk en herkenbaar verhaal, geworteld in landschap, erfgoed, voedsel en identiteit. Multifunctionele landbouw kan bijdragen aan dat regionale narratief, doordat zij het boerenerf opnieuw verbindt met streekproducten, gastvrijheid, landschap en lokale gemeenschap.

Een multifunctioneel platteland als toekomstperspectief

Multifunctionele landbouw is geen vervanging van bestaande, gangbare landbouw, maar een steeds belangrijker en aanvullend model binnen een gedifferentieerd landbouwsysteem. Een systeem dat ruimte biedt aan meer verweven, gebiedsgerichte en maatschappelijk verbonden boerenpraktijken. De verhalen in dit magazine laten zien dat multifunctionele boeren al volop bouwen aan nieuwe verbindingen tussen hun bedrijf en de samenleving. Met een vrolijke drukte op het erf als resultaat. Het bruist van de activiteit.

Dat maakt multifunctionele landbouw uiteindelijk niet alleen een economisch of ruimtelijk vraagstuk, maar ook een maatschappelijke keuze. Hoe kijken we naar de toekomst van de landbouw? Alleen als een sector die zo efficiënt mogelijk produceert, of ook als producent van brede welvaart en (mede)vormgever van een aantrekkelijke leefomgeving, waarin voedselproductie, natuur, gezondheid en gemeenschapsvorming met elkaar verbonden zijn?

De Omgevingswet biedt kansen om die bredere benadering van landbouw meer ruimte te geven. Niet door overal dezelfde oplossing na te streven, maar juist door gebiedsgericht maatwerk en functiecombinatie mogelijk te maken. De vraag is daarmee niet óf multifunctionele landbouw een plek verdient in het landelijk gebied van de toekomst, maar hoe we de potentie ervan maximaal kunnen benutten.